Hanes Byr y Dref
Llwybr Treftadaeth Tref Llandeilo
Mae tref fach a deniadol Llandeilo yn gorwedd ar fryn sy’n edrych dros droad yn Afon Tywi (Towy), yr afon hiraf sydd yn gyfan gwbl yng Nghymru. Ynghyd â’r hen aneddiadau cyfagos yn Dinefwr, mae’n dathlu bron i 2,000 o flynyddoedd o hanes. Mae darganfod dau gaer Rufeinig ym Mharc Dinefwr yn ddiweddar yn mynd â’r stori anheddu yn ôl i’r ganrif gyntaf OC. Mae Llandeilo ei hun yn cymryd ei enw oddi wrth Sant Teilo; cyfoes i Sant Dewi yn y chweched ganrif. Erbyn y 9fed ganrif, roedd y gymuned grefyddol yn Llandeilo wedi dod yn un o’r pwysicaf yng Nghymru. Daeth i gael ei hadnabod fel tref yr ysgolheigion (‘Tre’r Ysgolheigion’). Yn y cyfamser, roedd castell a thref Dinefwr wedi dod yn sedd frenhinol brenhinoedd a thywysogion Deheubarth (de-orllewin Cymru); llinach rymus a aeth ymlaen i wrthsefyll rheolaeth Eingl-Normanaidd hyd at goncwest Edward I ar ddiwedd y 1200au.
Erbyn y 1300au, roedd Llandeilo wedi sefydlu ei hun fel tref farchnad lewyrchus, ac wrth iddi dyfu dirywiodd y drefgordd yn Dinefwr. Bellach ychydig sydd i’w weld o Dinefwr canoloesol, ar wahân i adfeilion godidog y castell yng nghanol tirwedd ddyluniwyd yn ddiweddarach Dinefwr Park. Fodd bynnag, ehangodd Llandeilo yn gyflym yn ystod y 18fed a’r 19eg ganrif, yn enwedig ar ôl adeiladu pont newydd yn 1848 a dyfodiad y rheilffordd yn y 1850au. Manteisiodd y dref hefyd ar stadau lleol Dinefwr, Golden Grove a Derwydd. Un nodwedd o’r dref yw ei chasgliad o dai tref Sioraidd a Fictoraidd cain.
Mae'r canllaw llwybr hwn wedi'i baratoi ar gyfer Cyngor Tref Llandeilo Fawr gan Cambria Archaeology. Mae'n amlygu adeiladau arwyddocaol yng nghalon hanesyddol y dref a dylid ei ddefnyddio ar y cyd â chyfres o baneli deongliadol sydd wedi'u gosod o amgylch y dref. Anogir ymwelwyr hefyd i archwilio'r rhwydwaith llwybrau troed cyfagos, ac yn benodol tirlun hanesyddol ysblennydd Parc Dinefwr.
Mae byrddau treftadaeth gyda thaflenni i’w cymryd ar gael yn y maes parcio ym Mharc Penlan, ac wrth fynedfa’r fynwent ar Stryd y Brenin.
